Porady logopedyczne cz_2

Klasyfikacja wad  wymowy

Termin   dyslalia (z grec. dys – zaburzenie;  lalia – mowa) to ogólne pojęcie stosowane przy określaniu różnych postaci wad wymowy.  Wywodzi się z foniatrii i najczęściej stosowany jest w klasyfikacji zaburzeń mowy (Jastrzębowska  1999, s.429).

Wady wymowy to jedne z najczęściej spotykanych zaburzeń mowy. Występują one w przypadkach nieprawidłowej budowy i funkcjonowania narządów mowy, w opóźnieniach rozwoju mowy, w afazji, w mózgowych porażeniach dziecięcych, w upośledzeniach umysłowych, w przypadkach uszkodzenia słuchu.

 

Klasyfikacji wad wymowy jest dość dużo, wywodzą się z różnych dyscyplin naukowych i w związku z tym reprezentują nieco odmienne podejścia, różnią się stopniem dokładności, stosowaną terminologią oraz rodzajem użyteczności dla teorii opisu i praktyki. Najogólniej rzecz biorąc,  mamy klasyfikacje przyczynowe, ilościowe i jakościowe (Sołtys – Chmielowicz 2000).

Jedna z klasyfikacji jakościowych dzieli dyslalię na szereg wad szczegółowych, których terminy wywodzą się  z nazw greckich liter z dodatkiem formantów  –tismus lub  – cismus ( rhotacismus, sigmatismus, lambdacismus, kappacismus, gammacismus itp.) Terminy te zostały spolszczone  i występują w logopedii jako:  rotacyzm (wady głoski  r), sygmatyzm  ( wady głosek : s, z, c, z, š, ž, č, ž, ś, ź, ć, ź),  lambdacyzm (wady głoski  l),  kappacyzm  (wady  głoski  k) czy  gammacyzm (wady głoski  g)
( Sołtys – Chmielowicz  2000).

Innym rodzajem jakościowego opisu wad wymowy  jest klasyfikacja zaproponowana przez J.T.Kanię  (1975), który wydzielił dwie grupy zjawisk:  a) zaburzenia paradygmatyczne ( wadliwa realizacja fonemów),  b) zaburzenia syntagmatyczne ( naruszenie zasad łączenia fonemów w większe struktury).  W zaburzeniach paradygmatycznych autor wyróżnił:  elizję,  substytucję i deformacje.

Elizja  to forma wadliwej wymowy, przy której brak realizacji jakiejś głoski.
Substytucja  zachodzi wówczas, gdy jakaś głoska jest zastępowana inną głoską, np. dziecko zamiast  „sz”  mówi  „s”.

Deformacja  zachodzi wówczas, gdy realizacja jakiejś głoski wykracza poza właściwe normie pole realizacji tej głoski, a zarazem nie mieści się w polu realizacji innych głosek.   Należą tu głoski nietypowe dla danego systemu fonetycznego, np. głoski międzyzębowe, boczne spiranty, różnie zlokalizowane dźwięki wibracyjne itp. (Kania 2001, s.18)

W polskiej terminologii logopedycznej pojawia się również termin” mowa bezdźwięczna”, określający pewien typ dyslalii, w którym zniekształceniu podlega fonologiczna korelacja dźwięczności. Korelacja  ta należy do najbardziej rozbudowanych w polszczyźnie. Obejmuje 13 następujących par opozycyjnych:
p    p’    t    k    k’    c    č    ć    f     f’    s    š    ś

b    b’    d    g   g’     z    ž    ź    v    v’    z    ž    ź

Pięć  pierwszych par opozycyjnych tworzą spółgłoski zwarte, trzy następne –   spółgłoski  zwarto-szczelinowe, a pozostałe pary są utworzone przez spółgłoski szczelinowe.

Mowa bezdźwięczna  może występować w dwu postaciach:

a)    całkowita – gdy zaburzeniu podlega cała korelacja dźwięczności
b)   częściowa – gdy rozgraniczenie dźwięcznych i bezdźwięcznych
obserwuje się tylko w niektórych parach opozycyjnych (z reguływśród  szczelinowych).

Mimo stosunkowo małej częstości występowania tej wady w porównaniu z innymi, np. rotacyzmem i sygmatyzmem, zagadnienie to okazuje się od strony praktycznej  bardzo ważne. Decyduje o tym duża liczba odkształconych dźwięków, trudności reedukacji i automatyzacji nowych dźwięków w sylabach, w wyrazach i większych jednostkach ( zdania, wypowiedzi). Dodatkowo należy wskazać na towarzyszące niemal zawsze mowie bezdźwięcznej błędy pisma i czytania.  Reedukacja opisywanego zniekształcenia winna zatem zawsze obejmować wymowę, pismo i czytanie. Z wyżej wymienionych powodów ćwiczenia logopedyczne w przypadkach mowy bezdźwięcznej trwają z reguły długo.

Opracowała: mgr Iwona Sochacka
logopeda  –  surdologopeda