Porady logopedyczne cz_1

Od dziś ruszamy z krótką serią porad logopedycznych opracowanych przez mgr Iwonę Sochacką – logopedę–surdologopede.

Ogólna  charakterystyka  rozwoju wymowy  dziecka

Rozwój mowy dziecka przebiega pewnymi etapami o ustalonej kolejności. Czas ich pojawienia się w zasadzie jest stały, ale dopuszczalne są pewne przesunięcia, nie większe jednak niż pół roku. Każdy z etapów odznacza się charakterystycznym dla niego osiągnięciem, które zmienia zasadniczo sposób komunikowania się dziecka z otoczeniem. Dokładną charakterystykę etapów rozwoju mowy przedstawił L.Kaczmarek w książce „Nasze dziecko uczy się mowy” (1982).

Okres melodii (pierwszy rok życia) to stadium przedjęzykowe. Choć jeszcze nie rozwija się w tym czasie mowa właściwa, jest to ważny etap przygotowawczy.

Doskonalone są narządy oddechowe, fonacyjne i artykulacyjne oraz funkcja słuchowa. Podstawowe formy wokalizacji będące sygnałami apelu to krzyk, płacz, głużenie i gaworzenie. W drugim półroczu płacz i gaworzenie wykorzystywane są celowo dla zwrócenia uwagi otoczenia, co uznaje się za ważny moment w socjalizacji i rozwoju mowy dziecka. Przekonuje się ono, że intencjonalne twory głosowe mogą coś oznaczać i za ich pomocą można coś uzyskać. Jednak pod koniec pierwszego roku życia stopniowo dochodzi do redukcji liczby składników  uczestniczących w  wywołaniu reakcji na rzecz słowa, które usamodzielnia się jako jedyny, zawsze stały element.

W okresie melodii dziecko umie poprawnie wymawiać samogłoski a ,  e niekiedy  i spółgłoski   m , n , b , t , d oraz półsamogłoskę  i. Są to z  jednej strony symptomy dobrego samopoczucia, z drugiej podświadomie uprawiane ćwiczenia.  W pierwszym przypadku artykulacyjne, a w drugim słuchowe.

Kolejne stadium ( 1. – 2. rok życia) – zwany okresem wyrazu – odznacza się jednowyrazowym charakterem wypowiedzi.  Od zwykłych wyrazów różnią się one tym, że oznaczają nie tylko przedmiot, czy czynność, ale zarazem stosunek do tego zjawiska. Typowe jest także, iż to samo słowo, zależnie od sytuacji, gestów, melodii może mieć różne znaczenie. Rozwój języka w tej fazie zmierza  w kierunku  wzbogacania słownika w zakresie ilościowym i jakościowym, a także rozbudowy systemu fonetycznego. Dziecko potrafi użyć wszystkich samogłosek ustnych:  i , y , e , a , o , u , półsamogłoskę i oraz  spółgłoski:  p , p’ , b , m , t , d , n , ń , ś , k , k’
Inne są zastępowane przez spółgłoski o zbliżonym miejscu artykulacji
Zamiast   ć ,  ź spotykamy t , t’ , d , c sporadycznie ć ( np. tota, deti). Zamiast  l niekiedy spotykamy u niezgłoskotwórcze.  Z kolei   š zastępowane jest przez ś , ć    (np. mać,  maś ‘masz’). Grupy  spółgłoskowe są upraszczane do jednej spółgłoski , zazwyczaj zwartej (np. katy ‘kwiaty’). Często opuszczane są też  spółgłoski na początku wyrazu  (eti ‘dzieci’ ,  aja ‘jaja’)  lub na końcu ( mamu ‘mamuś’).

Pod koniec drugiego roku życia pojawiają się wypowiedzi dwuwyrazowe. Nie są one jeszcze zdaniami z gramatycznego punktu widzenia, ale mają postać zlepków wyrazowych lub równoważników zdań. Jest to bardzo istotny moment w procesie nabywania języka, gdyż dziecko wkracza w kolejną fazę – okres zdania.  Przypada on na trzeci rok życia.  Wówczas to zlepki wyrazowe przekształcają się  w równoważniki, a te w zdania trzy i więcej wyrazowe. Oprócz zdania pojedynczego rozwiniętego pojawiają się stopniowo zdania złożone.  W wypowiedziach nadal utrzymują się agramatyzmy , choć następuje bujny rozwój form fleksyjnych. W zakresie słownictwa obserwuje się znaczny przyrost ilościowy od 300 słów w wieku 2 lat do około 1000 w wieku lat 3. Zachodzą także zmiany jakościowe. Wypowiedź zmienia się również od strony fonetycznej.  Staje się coraz bardziej zrozumiała i przybliża do wzorca fonetycznego poszczególnych wyrazów.  U progu przedszkola  dziecko wymawia wszystkie samogłoski ( i , y , e , ę , a , o , o, , u), wszystkie spółgłoski wargowe twarde  i  zmiękczone  ( p , p’ , b , b’ , m , m’ ) , wargowo – zębowe ( f , f’ , v , v’ ) , środkowojęzykowe  ( ś , ź , ć , ń, ź ), tylnojęzykowe   ( k , k’ , g , g’ ), szczelinową twardą  x , przedniojęzykowo –  zębowe ( t , d), półotwarte  ( n , l , l’ ) oraz półsamogłoski ( u , i).  Sporadycznie pojawiają się:  s , c , z , š , č , ž ) . Pozostałe głoski odchylają się w wymowie, np. golonce ‘gorące’ ,  fuopak ‘chłopak’.  W wieku trzech lat dziecko rozumie  znaczenie wyrazu, choć nie potrafi  wypowiedzieć.

Okres swoistej mowy dziecięcej przypadający na 3. – 7. rok  życia jest okresem doskonalenia się mowy we wszystkich zakresach.  Dzieci wzrastające w sprzyjających warunkach mają już opanowane fonetyczne, morfologiczne i syntaktyczno – semantyczne podstawy systemu języka.  W tym okresie, a dokładniej w wieku 5 – 6 lat dziecko zdobywa umiejętność  wymawiania pełnego zasobu głoskowego języka polskiego, stopniowo poszerz swój słownik i operuje sprawniej regułami fonetyki i gramatyki.  W rezultacie w wieku 6 – 7 lat  posługuje się już swobodnie językiem potocznym i bez trudu porozumiewa się z innymi ludźmi.

Mimo iż sześciolatek powinien mieć opanowaną  dźwiękową stronę języka, praktyka często pokazuje, że jest wiele dzieci, u których brak głosek najtrudniejszych. Przykładowo, badania  T.Bartkowskiej (1968) wykazały, że 37% dzieci pięcioletnich i 20% dzieci sześcioletnich, a nawet siedmioletnich nie wymawia głosek przedniojęzykowo-dziąsłowych:  š , ž , č , ž oraz r .

Jeśli z jakiegoś względu rozwój mowy w pierwszych latach ulegnie zakłóceniu, konsekwencje tego pozostaną na zawsze, przejawiając się nie w pełni wykorzystanymi możliwościami dziecka. Za okres krytyczny dla mowy uznaje się pierwsze sześć lat życia.  Działania podejmowane w latach późniejszych okazują się znacznie mniej skuteczne.

 

Rozwój mowy u dziecka „ w wielkim  skrócie”

7-9 miesiąc
Dziecko powtarza proste sylaby; rozróżnia kiedy mówisz do niego przyjaźnie, a kiedy się złościsz.

12 miesięcy
Dziecko kojarzy osoby ze określającymi je słowami („mama”, „baba”, „ciocia”). Rozmawiaj z nim jak najczęściej, prostym językiem, używając łatwych do powtórzenia wyrazów dźwiękonaśladowczych (kura to „ko-ko”, pies to „hau-hau”). Czytaj książeczki i opowiadaj co widać na obrazkach; baw się w wyliczanki i śpiewaj.

18-24 miesiące
Dziecko zaczyna mówić bardzo prostymi zdaniami, szybko używa coraz większej liczby słów.

36 miesięcy
Dziecko sprawnie posługuje się prostymi zdaniami.

3-latek powinien wymawiać:

  • wszystkie samogłoski,
  • spółgłoski: m, mi, b, bi, p, pi, f, fi, w, wi, k ki, g, gi, ch, i li, j, ł, d, n, ś, ź, ć,dź, ń,
  • zaczynają się pojawiać: s, z, c, dz,
  • czasami sz, ź, cz, dż.

U 4-letniego dziecka:

  • utrwalają się: s, z, c, dz,
  • pojawiają się sz, ż, cz, dż,
  • pojawia się r.

5-latek powinien już wymawiać: sz, ż, cz, dż oraz r (ale ok. 35% dzieci nie wymawia jeszcze prawidłowo najtrudniejszych głosek).

Opracowała: mgr Iwona Sochacka
logopeda  –  surdologopeda